Azərbaycan folklorşünaslığında elə şəxsiyyətlər var ki, onların adı yalnız elmi fəaliyyətlə deyil, bütöv bir ədəbi-mədəni irsin qorunması ilə bağlıdır. İslam Talıb oğlu Ələsgər də belə ziyalılardan biridir. O, Aşıq Ələsgərin nəvəsi, folklorşünas alim, tədqiqatçı, toplayıcı və Ələsgər irsinin ən mühüm bilicilərindən biri kimi Azərbaycan mədəniyyət tarixində özünəməxsus iz qoyub.
İslam Ələsgər 22 iyun 1925-ci ildə Göyçə mahalının Ağkilsə kəndində, Aşıq Ələsgərin oğlu Aşıq Talıbın ailəsində anadan olub. Uşaqlıqdan saz-söz mühitində böyüyən İslam Ələsgərin sonrakı həyat yolunun əsas istiqamətini də məhz bu zəngin ədəbi-mədəni irs müəyyənləşdirib.
O, 1954-cü ildə Azərbaycan Dövlət Universitetini bitirib. Universitetdə hazırladığı diplom işi də təsadüfi mövzu olmayıb: Aşıq Ələsgərin ədəbi irsinin öyrənilməsinə həsr olunub. Beləliklə, gənc tədqiqatçının elmi fəaliyyətinin əsas xətti artıq həmin illərdə müəyyənləşib.
İslam Ələsgər uzun illər müəllim və məktəb direktoru kimi çalışıb, pedaqoji fəaliyyətlə yanaşı, folklor nümunələrinin toplanması və tədqiqi ilə məşğul olub. Onun üçün Aşıq Ələsgər irsi sadəcə ailə yadigarı deyil, Azərbaycan xalqının mənəvi sərvəti idi.
Ələsgər irsinin toplanması və nəşri
İslam Ələsgərin Azərbaycan ədəbiyyatı qarşısındakı ən böyük xidmətlərindən biri Aşıq Ələsgərin əsərlərinin toplanması, sistemləşdirilməsi və nəşrə hazırlanmasıdır.
Bu istiqamətdə onun adı ilk növbədə 1972-ci ildə nəşr olunan “Aşıq Ələsgər. Əsərləri” iki cildliyi ilə bağlıdır. Azərbaycan Elmlər Akademiyasının Nizami adına Ədəbiyyat İnstitutu tərəfindən “Elm” nəşriyyatında çap olunan iki cildlik nəşrin toplayıcısı İ. Ələsgərov — İslam Ələsgər idi. Nəşrdə Aşıq Ələsgərin gəraylıları, qoşmaları, təcnisləri, divaniləri, deyişmələri, dastan-rəvayətləri və digər yaradıcılıq nümunələri toplanmışdı. (ryl.az)
Bu nəşr Ələsgər irsinin sistemli şəkildə gələcək nəsillərə çatdırılması baxımından mühüm mərhələ oldu.
1988-ci ildə isə İslam Ələsgərin tərtibçi və ön söz müəllifi olduğu “Aşıq Ələsgər – Seçilmiş əsərləri” kitabı “Yazıçı” nəşriyyatında çap edildi. (ANL)
1999-cu ildə “Şərq-Qərb” nəşriyyatında çap olunan “Aşıq Ələsgər. Əsərləri, dastan-rəvayətlər, xatirələr” kitabının da tərtibində İslam Ələsgərin mühüm əməyi olub. Həmin il onun “Haqq aşığı Ələsgər” adlı monoqrafiyası da nəşr olunub. (ANL)
2003-cü ildə İslam Ələsgərin tərtib etdiyi “Aşıq Ələsgər. Şeirlər, dastan-rəvayətlər, xatirələr” kitabı “Çinar-Çap” nəşriyyatında işıq üzü görüb. 496 səhifəlik nəşrdə Aşıq Ələsgərin poetik irsi ilə yanaşı, dastan-rəvayətlər və sənətkar haqqında xatirələr də yer alıb. (Dədə Ələsgər)
2004-cü ildə isə “Aşıq Ələsgər. Əsərləri” kitabı “Şərq-Qərb” nəşriyyatında yenidən nəşr olunub. Bu nəşrdə İslam Ələsgər tərtibçi olmaqla yanaşı, ön sözün və qeydlərin müəllifi kimi göstərilir. Eyni il “Çaşıoğlu” nəşriyyatında “Aşıq Ələsgər – Şeirlər, dastan-rəvayətlər, xatirələr” kitabı da çap olunub. (ANL)
Beləliklə, müxtəlif illərdə nəşr olunan bu kitablar Aşıq Ələsgərin yaradıcılığının qorunmasında və elmi-mədəni dövriyyəyə daxil edilməsində İslam Ələsgərin böyük rolunu göstərir.
Yalnız Aşıq Ələsgər deyil, bütöv Göyçə aşıq mühiti
İslam Ələsgərin fəaliyyəti yalnız babasının irsi ilə məhdudlaşmırdı. O, bütövlükdə Göyçə aşıq mühitinin öyrənilməsinə böyük əmək sərf edib.
Onun adı “Göyçəli Aşıq Nəcəf” kitabının 2000-ci il nəşri ilə, həmçinin Göyçə aşıq mühitinin digər nümayəndələrinin yaradıcılığının toplanması və nəşri ilə bağlıdır.
2009-cu ildə “Çoban Məhəmməd”, 2013-cü ildə isə “Aşıq Talıb – Könül, Vətən arzular” kitablarının hazırlanması və nəşri də onun bu istiqamətdəki fəaliyyətinin davamı olub. Mənbələrdə “Aşıq Talib. Könlüm vətən arzular” kitabının 2013-cü ildə nəşri İslam Ələsgərin adı ilə əlaqələndirilir. (azlib.org)
Bu əsərlər göstərir ki, İslam Ələsgərin məqsədi yalnız bir sənətkarın yaradıcılığını qorumaq deyildi. O, Göyçənin saz-söz mühitini, həmin mühitdə yetişən aşıqları və el şairlərini gələcək nəsillərə çatdırmağa çalışırdı.
Alim və Ələsgərşünas
İslam Ələsgərin elmi fəaliyyətinin mühüm mərhələlərindən biri 1973-cü ildə “Aşıq Ələsgər və XIX əsr Göyçə aşıqları” mövzusunda namizədlik dissertasiyasını müdafiə etməsi olub.
Onun tədqiqatlarında Aşıq Ələsgərin yaradıcılığı yalnız bədii nümunələr toplusu kimi deyil, Göyçə aşıq məktəbinin, Azərbaycan folklorunun və xalq düşüncəsinin mühüm tərkib hissəsi kimi araşdırılıb.
İslam Ələsgər həmçinin “Sazlı-sözlü Göyçə”, “Növrəs İman”, “Göyçəli Aşıq Nəcəf”, “Aşıq Talıb. Könlüm, Vətən arzular” kimi nəşrlərlə Göyçə ədəbi mühitinin ayrı-ayrı nümayəndələrinin irsinin yaşadılmasına xidmət edib. Mənbələr onun bütün elmi və folklorşünaslıq fəaliyyətini Göyçə aşıq mühitinin öyrənilməsinə həsr etdiyini xüsusi vurğulayır. (azlib.org)
Ədəbi irsin qoruyucusu
İslam Ələsgərin xidmətini yalnız kitabların sayında və nəşr tarixlərində axtarmaq doğru olmaz. Onun əsas missiyası yaddaşda yaşayan, hafizələrdə qorunan saz-söz nümunələrini toplamaq, onları yazıya almaq, sistemləşdirmək və elmi dövriyyəyə daxil etmək idi.
Aşıq Ələsgərin bir çox əsərinin hafizələrdən toplanaraq yazıya alındığı da nəşrlərin annotasiyalarında qeyd edilir. (Prezident Kitabxanası)
Bu baxımdan İslam Ələsgər bir tərəfdən alim və tədqiqatçı, digər tərəfdən isə ailəsindən gələn böyük mənəvi irsin yaddaş keşikçisi idi.
Onun adı Aşıq Ələsgərin irsinin müxtəlif illərdə nəşr olunan mühüm kitabları ilə yanaşı çəkilir:
1972 — “Aşıq Ələsgər. Əsərləri”, 2 cild
1988 — “Aşıq Ələsgər. Seçilmiş əsərləri”
1999 — “Aşıq Ələsgər. Əsərləri, dastan-rəvayətlər, xatirələr”
2000 — “Göyçəli Aşıq Nəcəf”
2003 — “Aşıq Ələsgər. Şeirlər, dastan-rəvayətlər, xatirələr”
2004 — “Aşıq Ələsgər. Əsərləri”
2009 — “Çoban Məhəmməd”
2013 — “Aşıq Talıb. Könül, Vətən arzular”
2013– “Aşıq Musa” seçilmiş əsərləri
Bu nəşrlər onun tərtibçi, toplayıcı, tədqiqatçı, ön söz və qeydlər müəllifi kimi fəaliyyətinin ayrı-ayrı mərhələlərini əks etdirir. 1972, 1988, 1999, 2003 və 2004-cü illərə aid biblioqrafik məlumatlar kitabxana mənbələrində də təsdiqlənir. (ryl.az)
Ömrün sonuna qədər Ələsgər irsinə bağlılıq
İslam Ələsgər 6 oktyabr 2014-cü ildə vəfat edib. Lakin onun topladığı, tərtib etdiyi, araşdırdığı və nəşrə hazırladığı materiallar bu gün də Aşıq Ələsgər irsinin öyrənilməsində mühüm mənbə olaraq qalır.
İslam Ələsgərin həyat yoluna nəzər saldıqda bir həqiqət aydın görünür: o, sadəcə böyük sənətkarın nəvəsi olmaqla kifayətlənməyib. Babasının irsini qorumağı elmi və mənəvi missiyaya çevirib.
Əgər Aşıq Ələsgərin sazı və sözü xalq yaddaşında yaşayırsa, bu yaddaşın yazılı mənbələrə çevrilməsində İslam Ələsgərin xidmətləri xüsusi qiymətə malikdir.
Bu mənada İslam Ələsgərin adı Azərbaycan folklorşünaslığında Aşıq Ələsgər irsinin tədqiqatçısı, toplayıcısı, tərtibçisi və qoruyucusu kimi yaşayır. Onun fəaliyyəti bir ailənin ədəbi yadigarını deyil, bütöv bir xalqın saz-söz xəzinəsini gələcək nəsillərə çatdırmaq missiyasının nümunəsidir.
Jurnalist
Gülnar Samilqızı
